Áhætta fjármálagerninga
Yfirlit
Í þessu skjali má finna yfirlit yfir helstu tegundir fjármálagerninga og þær áhættur sem felast í fjárfestingum í þeim. Ekki er um tæmandi talningu að ræða og geta aðrir þættir en hér eru upp taldir haft áhrif á verðmæti viðkomandi fjármálagernings. Þegar lagt er mat á hvort fjármálagerningur henti fjárfesti verður að hafa eftirfarandi í huga:
1. Fjárfestir verður að hafa til að bera fullnægjandi þekkingu og reynslu til að leggja mat á viðkomandi fjármálagerning.
2. Fjárfestir verður að átta sig á þeim áhættum sem tengjast fjárfestingu í viðkomandi fjármálagerningi og hvaða áhrif fjárfestingin getur haft á eignastöðu og fjárhagslega stöðu hans.
3. Fjárfestir verður að kynna sér og skilja þá skilmála sem gilda um viðkomandi fjármálagerning og þá markaði þar sem viðskipti með hann fara fram.
4. Fjárfestir verður að geta metið,annað hvort á eigin vegum eða með hjálp ráðgjafa, áhrif utanaðkomandi þátta s.s. hagsveiflna, breytinga á vaxtastigi og annað sambærilegt sem getur haft áhrif á fjárfestingu í viðkomandi fjármálagerningi.
Fjármálagerningar fela í sér mismunandi áhættu og áður en tekin er ákvörðun um fjárfestingu er mikilvægt að hann kynni sér eðli viðkomandi fjármálagernings og áhættur tengdar honum. Lögð er áhersla á að fjárfestar gangi ekki til viðskipta með fjármálagerninga nema þeir geri sér fulla grein fyrir þeirri áhættu sem felst í slíkum viðskiptum og að teknu tilliti fjárhagslegs styrks og reynslu af slíkum fjárfestingum.
1. Hlutabréf
Hlutabréf er gefið út til hluthafa sem sönnunargagn fyrir þeim hlut sem hann á í hlutafélaginu. Hlutabréf geta verið gefin út sem skriflegt skjal eða með rafrænum hætti í verðbréfamiðstöð. Ávallt er skylt að gefa út hlutabréf og mega þau einungis hljóða á nafn. Hluthafi nýtur þeirra réttinda sem lög og samþykktir hlutafélagsins kveða á um.
Viðskipti með hlutabréf geta falið í sér eftirfarandi áhættur:
1. Fyrirtækjaáhætta: Með kaupum á hlutabréfum verður fjárfestir meðeigandi í hlutafélaginu ásamt öðrum hluthöfum. Hluthafi tekur því, sem eigandi, þátt í þróun félagsins og þeim breytingum sem verða á eignum og skuldum þess. Það getur því verið erfitt að áætla þá ávöxtun sem hluthafi getur vænst af fjárfestingu sinni. Við gjaldþrot getur hluthafi tapað því fé sem hann lagði fram í upphafi þar sem hluthafar njóta ekki forgangs þegar kemur að lýstum kröfum í þrotabúið.
2. Verðáhætta: Verð hlutabréfa getur hækkað og/eða lækkað án þess að það sé hægt að sjá slíkar sveiflur fyrir eða hversu lengi þær geta varað. Greina verður verðáhættu frá fyrirtækjaáhættu en þessir þættir, saman eða hvor í sínu lagi, hafa áhrif á verð hlutabréfa með tilheyrandi áhættu fyrir fjárfesta.
Arðgreiðsluáhætta:
Arður til hluthafa er háður afkomu félagsins. Ákvörðun um útgreiðslu arðs er að jafnaði tekin á hluthafafundi. Ef afkoma félagsins er slæm og hagnaður lítill eða enginn, kunna arðgreiðslur að minnka eða jafnvel falla niður.
2. Skuldabréf
Skuldabréf er skrifleg yfirlýsing þar sem útgefandinn viðurkennir einhliða og skilyrðislaust skyldu sína til að greiða ákveðna peningagreiðslu. Útgefendur skuldabréfa eru jafnan opinberir aðilar og fyrirtæki. Skilmálar skuldabréfa eru ávallt ákveðnir fyrirfram, s.s. vextir og endurgreiðsla skuldarinnar. Vextir geta verið fastir eða breytilegir. Skuldabréf geta auk þess verið verðtryggð og tekur þá höfuðstóll skuldarinnar breytingum í samræmi við gildi tiltekinnar verðvísitölu, s.s. vísitölu neysluverðs. Höfuðstóll skuldarinnar er annað hvort greiddur í einni greiðslu á lokagjalddaga eða á fyrirfram ákveðnum gjalddögum. Kaupandi skuldabréfs (kröfuhafi) á kröfu á hendur útgefanda (skuldara) um greiðslu peninga í samræmi við skilmála skuldabréfsins.
Viðskipti með skuldabréf geta falið í sér eftirfarandi áhættur:
1. Útgefendaáhætta/gjaldfærnisáhætta: Útgefandi skuldabréfa getur orðið ófær um að greiða skuldbindingar sínar. Slík ógjaldfærni getur verið tímabundin eða varanleg. Þróun efnahagsmála í þeim geira og þeim löndum sem útgefandi er með starfsemi í getur haft áhrif á greiðslugetu hans. Á sama hátt getur lánshæfismat útgefanda tekið breytingum vegna jákvæðrar og/eða neikvæðrar þróunar í starfsemi útgefanda. Venjulega eru tengsl milli þeirra vaxta sem skuldabréf útgefenda bera og lánshæfismats hans, þeim mun hærri vextir þeim mun lægra er lánshæfismatið.
2. Vaxtaáhætta: Óvissa um framtíðarþróun vaxtastigs hefur í för með sér að kaupandi skuldabréfs með föstum vöxtum tekur áhættu á að gengi bréfsins lækki ef vextir hækka. Því lengri sem lánstíminn er og því lægra sem vaxtastigið er, þeim mun viðkvæmari eru skuldabréfin fyrir hækkun markaðsvaxta.
3. Áhætta tengd tilteknum tegundum skuldabréfa: Önnur áhætta en að ofan hefur verið greint frá getur falist í fjárfestingum í ólíkum tegundum skuldabréfa. Fjárfestum er því ráðlagt að kynna sér skilmála hverrar skuldabréfaútgáfu fyrir sig eins og hún kemur fram í lýsingu skuldabréfaflokksins og ekki taka ákvörðun um fjárfestingu fyrr en lagt hefur verið mat á alla áhættuþætti sem tengjast viðkomandi skuldabréfum.
4. Innköllunaráhætta: Skuldabréf geta falið í sér heimild fyrir útgefanda til að innkalla skuldabréfin fyrir lokagjalddaga, t.d. ef vextir á almennum markaði lækka. Erfitt er að áætla líftíma skuldabréfa sem innkölluð eru. Því kann áætluð ávöxtun bréfanna að taka óvæntum breytingum.
5. Áhætta af uppgreiðslu: Útgefandi skuldabréfs kann að setja í bréfið ákvæði sem heimilar honum að endurgreiða eiganda skuldabréfsins fjárhæð þess ef markaðsvextir lækka. Því kann raunveruleg ávöxtun að vera óhagstæðari fjárfestinum en áætluð ávöxtun.
3. Sjóðir
Verðbréfasjóðir og fjárfestingasjóðir hafa það eingöngu að markmiði að veita viðtöku fé frá almenningi til sameiginlegrar fjárfestingar í fjármálagerningum og öðrum eignum á grundvelli áhættudreifingar í samræmi við kunngerða fjárfestingastefnu. Rekstrarfélög geta einnig stofnað sjóði sem ekki veita viðtöku fé frá almenningi og gefa út hlutdeildarskírteini eða hlutabréf. Til eru margar gerðir sjóða með mismunandi fjárfestingastefnu og eru lagareglur sem um þá gilda mismunandi.
Fjárfesting í sjóðum getur falið í sér eftirfarandi áhættu og er fjárfestum ráðlagt að kynna sér fjárfestingastefnu viðkomandi sjóðs áður en ákvörðun um fjárfestingu er tekin.
1. Lagaáhætta: Um starfsemi einstakra sjóða getur farið eftir íslenskum eða erlendum lögum sem gæti þýtt að ákveðin fjárfestavernd eða hömlur á starfsemi sem eru í gildi í einu lögsagnarumdæmi eigi ekki við í ákveðnum tilvikum.
2. Sala og innlausn: Ekki er víst að virkur eftirmarkaður sé til staðar með hlutdeildarskírteini eða hlutabréf í viðkomandi sjóði og því gæti fjárfesti reynst erfitt að selja hlut sinn. Í sumum sjóðum eru auk þess takmarkanir og/eða gjöld háð innlausn hluta.
3. Skuldsetningaráhætta: Sumir sjóðir fjármagna ákveðna þætti starfsemi sinnar með lántökum. Slík skuldsetning getur aukið áhættu í starfsemi sjóðsins og haft kostnað í för með sér sem getur leitt til lækkunar á virði hlutar fjárfestis í sjóðnum.
4. Áhrifaleysi: Fjárfestir í sjóði hefur yfirleitt lítinn sem engan rétt til að taka þátt í og/ eða hafa áhrif á stafsemi viðkomandi sjóðs.
5. Fjárfestingarstefna: Fjárfestingarstefna sjóða getur verið mjög mismunandi. Sumir sjóðir eru sérhæfðir í fjárfestingum sínum og fjárfesta eingöngu í ákveðnum tegundum fjármálagerninga og/eða í ákveðnum löndum. Áhættan sem sjóðurinn ber er því fyrst og fremst tengd viðkomandi fjármálagerningum og löndum. Sumir sjóðir eru með skilgreinda fjárfestingarstefnu sem talin er mjög áhættusöm. Aðrir sjóðir fjárfesta á sviði þar sem mikil samkeppni ríkir og þar af leiðandi þar sem færri fjárfestingatækifæri eru fyrir hendi.
6. Verðmat: Ef sjóður fjárfestir í eignum sem ekki eru auðseljanlegar getur verið erfitt að meta virði hlutdeildarskírteina/hlutabréfa hans.
7. Undirliggjandi eignir: Undirliggjandi eignir geta verið margvíslegar og varðað bæði kaup og skortsölu fjármálagerninga. Sjóður getur verið háður markaðsáhættu og áhættu sem fólgin er í fjárfestingastefnu hans, s.s. fjárfestingum utan skipulegra verðbréfamarkaða, skortsölu fjármálagerninga og skuldsettum kaupum og/eða sölu, sem geta leitt til taps fyrir viðkomandi sjóð. Sú áhætta fjárfestis sem fólgin er í beinni fjárfestingu í hinum undirliggjandi eignum skiptir einnig máli við mat á þeirri áhættu sem fólgin er í fjárfestingu í viðkomandi sjóði.
8. Stjórnunaráhætta: Starfsemi og árangur einstakra sjóða er háður hæfni stjórnar hans og starfsfólks. Sjóðsstjóri tekur yfirleitt ákvarðanir um fjárfestingar í samræmi við fjárfestingastefnu sjóðsins. Ef samningi við sjóðsstjóra eða lykilstafsfólk er rift er ekki víst að takist að ráða hæft starfsfólk án þessi að sjóðurinn verði fyrir tapi.
4. Afleiður
Afleiða er samningur þar sem uppgjörsákvæði byggist á breytingu einhvers þáttar á tilteknu tímabili, svo sem vaxta, gengis gjaldmiðla, verðbréfaverðs, verðbréfavísitölu eða hrávöruverðs. Afleiðusamningar veita fjárfesti rétt, sem getur verið valkvæður, til að kaupa eða selja einhverja undirliggjandi eign eða til uppgjörs í reiðufé.
Fjárfestingar í afleiðum eru oft skuldsettar með þeim hætti að lítil breyting á verðmæti hinnar undirliggjandi eignar getur haft hlutfallslega mikil áhrif á verðmæti afleiðusamningsins með tilheyrandi jákvæðum eða neikvæðum afleiðingum fyrir viðkomandi fjárfesti.
Afleiðusamningar eru tímabundnir og geta því runnið út verðlausir sé verðþróun ekki með þeim hætti sem fjárfestir vænti.
Fjárfesting í afleiðum skyldi einungis eiga sér stað sé fjárfestir tilbúinn að þola umtalsvert tap og jafnvel tap á öllum höfuðstól sínum.
4.1 Framvirkir samningar
Framvirkur samningur kveður á um skyldu samningsaðila til að kaupa eða selja tiltekna eign fyrir ákveðið verð á fyrirfram ákveðnum tíma. Einnig geta slíkir samningar verið gerðir upp í reiðufé. Framvirkir samningar eru mjög áhættusöm fjárfesting einkum í ljósi þess að fjárfestir þarf oft ekki að leggja fram nema hluta þeirrar fjárhæðar sem fjárfest er fyrir. Slík skuldsetning þýðir að lítil hreyfing í verði hinnar undirliggjandi eignar getur haft hlutfallslega mikil áhrif á verðmæti samningsins með áhrifum til hækkunar eða lækkunar á höfuðstól fjárfestis. Um fjárfestingu í framvirkum samningum gilda ákveðnir skilmálar meðal annars um tryggingarþörf og tryggingarköll sem fjárfesti er ráðlagt að kynna sér áður en fjárfest er.
4.2 Valréttir
Valréttur er samningur sem veitir öðrum samningsaðila, kaupanda, rétt en ekki skyldu til að kaupa eða selja tiltekna eign á fyrirfram ákveðnu verði á tilteknum degi eða innan tiltekinna tímamarka. Sem endurgjald fyrir þennan rétt fær hinn samningsaðilinn, seljandi, ákveðið gjald sem segir til um markaðsvirði valréttarins við upphaf samningsins. Margar gerðir valréttarsamninga eru til og hefur hver sín einkenni. Mestu skiptir þó hvort fjárfestir er kaupandi eða seljandi slíks samnings.
Kaup á valréttarsamningi:
Kaup á valréttarsamningi felur í sér minni áhættu en sala slíkra samninga vegna þess að ef verðþróun hinnar undirliggjandi eignar er óhagstæð fyrir fjárfesti getur hann ákveðið að nýta sér ekki valréttinn. Hámarkstap fjárfestis er því verð samningsins auk þóknana. Ef fjárfestir kaupir hins vegar valrétt á framvirkan samning og nýtir valréttin er hann orðinn eigandi framvirka samningsins og þá eiga ákvæði liðar 4.1 hér að ofan við.
Sala á valréttarsamningi:
Sala á valréttarsamningum felur í sér talsvert meiri áhættu en kaup á slíkum samningi. Fjárfestir sem selur valréttarsamning gæti þurft að leggja fram tryggingar til að viðhalda stöðu sinni og gæti þurft að þola tap langt umfram það verð sem fæst fyrir samninginn. Við sölu á valréttarsamningi tekur fjárfestir á sig þá skyldu að kaupa eða selja hina undirliggjandi eign ef kaupandi valréttarins nýtir sér samninginn. Ef fjárfestir á þá eign sem hann hefur skuldbundið sig til að selja er áhættan minni. Ef fjárfestir á ekki þá eign sem hann hefur skuldbundið sig til að selja getur áhættan verið ótakmörkuð. Sala á valréttarsamningum er einungis við hæfi fagfjárfesta og þá aðeins eftir að hafa kynnt sér ákvæði og áhættur slíkra samninga.
Við kaup eða sölu valréttarsamninga getur fjárfestir þurft að leggja fram tryggingar til að viðhalda stöðu sinni. Ef fjárfestir leggur ekki fram tryggingu þegar þess er krafist getur opnum stöðum fjárfestis verið lokað.
4.3 Samningar um fjárhagslegan mismun
Framvirkir samningar og valréttarsamningar geta verið með þeim hætti að einungis er heimilt að gera upp samninginn í reiðufé. Fjárfesting í slíkum samningum felur í sér sömu áhættur og fjárfesting í hefðbundnum framvirkum samningum og/eða valréttarsamningum sbr. kafla 4.1 og 4.2 hér að framan.
4.4 Afleiður utan skipulegs verðbréfamarkaðar
Viðskipti með afleiður eiga sér oft á tímum stað utan skipulegs verðbréfamarkaðar og ber fjármálafyrirtækjum skylda til að láta fjárfesta vita þegar svo er. Fjárfesting í afleiðum utan skipulegs verðbréfamarkaðar getur falið í sér þá áhættu að fjárfestir nái ekki að loka stöðu sinni sökum þess að enginn markaður er fyrir hendi með viðkomandi fjármálagerning auk þess sem verðmæti slíkra samninga getur verið óljóst.